Καμένα Βούρλα, 1960. Κλασικός τόπος παραθεριστών της αστικής τάξης της Αθήνας, όπου ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης πηγαίνει με τη μητέρα του. Ο πατέρας του, Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης, που χρημάτισε βουλευτής του Λαϊκού Κόμματος για μια τετραετία μαζί με τον Καραμανλή πριν γίνει «Εθνάρχης» ρίχνει βαριά τη σκιά του στον νεαρό νομικό, ο οποίος εκείνη την περίοδο ολοκληρώνει τις σπουδές του στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας.
Στα Καμένα Βούρλα λοιπόν ο Βαρβιτσιώτης και η μητέρα του συναντιούνται με τον Καραμανλή. «Με ρώτησε τι κάνω και όταν του είπα ότι μόλις είχα γίνει διδάκτωρ της Νομικής Σχολής, μου ζήτησε αντίγραφο της διατριβής. Φεύγοντας, η μητέρα μου του είπε: Κώστα, το παιδί μου και στα χέρια σου».
Εναν χρόνο αργότερα, μου τηλεφώνησε ο διευθυντής του γραφείου του, Γιάννης Ζαχαράκης, και με συνεχάρη, επειδή ο Καραμανλής με είχε χρίσει υποψήφιο βουλευτή στη Β΄ Αθηνών. Αντέδρασα, επειδή δεν ήθελα. “Ο πρόεδρος το αποφάσισε και είναι περιττό να αντιδράς, γιατί οι κατάλογοι έχουν ήδη διανεμηθεί στις εφημερίδες” μου απάντησε», διηγείται ο Βαρβιτσιώτης το 2011 στο ΒΗΜΑgazino, με αφορμή την κυκλοφορία του αυτοβιογραφικού του βιβλίου «Όπως τα Έζησα».
Μόλις πριν από δύο χρόνια, το 2009, είχε αφυπηρετήσει ως επικεφαλής των ευρωβουλευτών της ΝΔ και είχε αποφασίσει να σταχυολογήσει τις αναμνήσεις μιας ζωής στην πολιτική. Βεβαίως, σε αυτή την αποστροφή ο Βαρβιτσιώτης παραλείπει ένα γεγονός: ο Καραμανλής τον είχε καλέσει από τον Οκτώβριο του ’60 κοντά του, αλλά δεν του είχε δώσει «ντιρεκτίβα» ότι θα πολιτευτεί.
Στο πλάι του Καραμανλή
Από τις εκλογές του 1961 ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ξεκίνησε να εκλέγεται σε πολύ υψηλές θέσεις της ενιαίας Β’ Αθηνών. Πώς εξελέγη πρώτος βουλευτής το ’63, μόλις δύο χρόνια αφού πρωτοπολιτεύτηκε; «Κάθε Κυριακή έπαιρνα το αυτοκίνητό μου και μόνος χωρίς ασφάλεια, χωρίς τίποτε, πήγαινα σε ένα καφενείο της περιφέρειάς μου, άνοιγα την πόρτα και έμπαινα μέσα. Γινόταν συζήτηση. Ηταν μεγάλο σχολείο», θα πει το 2017 στην «Καθημερινή».
Δεν έχασε ποτέ αυτό το προνόμιο της επαφής με τον κόσμο, διαμορφώνοντας μια πολιτική παρακαταθήκη που «πέρασε» και στον γιο του Μιλτιάδη, τον μόνο από τα τέσσερα παιδιά του που «έμπλεξε» με την ενεργό πολιτική. Τα άλλα τρία δεν μπήκαν στη βάσανο του σταυρού: ο Θωμάς διέπρεψε στον χώρο της επικοινωνίας, η Ελένη σταδιοδρομεί στη δημοσιογραφία και ο Κωνσταντίνος στην αρχιτεκτονική.
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ήταν πάντα κοντά στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Διόλου τυχαία ότι για χρόνια χρημάτισε πρόεδρος του ομώνυμου Ιδρύματος, ενώ διαδραμάτισε και κομβικό ρόλο για την ανάδειξη του ανιψιού του Εθνάρχη, Κώστα Καραμανλή, στην ηγεσία της ΝΔ. Αυτά όμως λίγο αργότερα.
Παραμένει εντός Ελλάδος, αλλά όχι άπραγος. Τον Ιούλιο του ’68, μαζί με άλλους πρώην βουλευτής συνυπογράφει δηλώσεις υπέρ της αποκατάστασης της δημοκρατικής ομαλότητας. Λίγο αργότερα με τον Γεώργιο Ράλλη και τον Παναγή Παπαληγούρα συγκροτούν τους «Ελεύθερους Έλληνες». Η οργάνωση δεν θα αντέξει πολύ, θα αποκαλυφθεί και αφού συλληφθεί και οδηγηθεί στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, όπου θα μείνει για μήνες.
«Με κράτησαν έξι μήνες σε πλήρη απομόνωση. Εξι μήνες που δεν είδα άνθρωπο, έξι μήνες που δεν βγήκα από τον χώρο κράτησης. Ομως δύο πράγματα μου κράτησαν συντροφιά: ένα αντίτυπο της Αγίας Γραφής, που βρήκα στο συρτάρι, και μια… αράχνη. Την παρακολουθούσα, ήταν μια παρηγοριά, το μόνο στοιχείο ζωής γύρω μου. Και όταν μια ημέρα δεν υπήρχε πια, λυπήθηκα πολύ», θα πει το 2011, στο ΒΗΜΑgazino.
Θα περιοριστεί σε κατ’ οίκον περιορισμό. Σταθερά της ζωής του θα είναι η γυναίκα του, Σόφη Λαναρά, μητέρα των τεσσάρων παιδιών του. Τον πρωτότοκο του, τον Μιλτιάδη, θα τον γνωρίσει στη φυλακή. Περιμένει καρτερικά και με την επάνοδο του Καραμανλή αναλαμβάνει να τον στηρίξει.
Ο «βαρόνος» και η διαδρομή
Η ιστορία της ΝΔ συνδέθηκε με τον όρο των «βαρόνων». Πολιτικές προσωπικότητες με gravitas, με επιρροή και «κύκλο» στελεχών στους κόλπους της παράταξης.
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης προφανώς και ανήκε σε αυτή την κατηγορία. Καραμανλικός μέχρι το μεδούλι, βασικός παράγων της Β’ Αθηνών και αμετακίνητος υπουργός του Καραμανλή. Θητεύει ως υφυπουργός στο Εσωτερικών, στο Εξωτερικών και προβιβάζεται σε υπουργό Εμπορίου ως το 1977. Θα μετακομίσει το ’77 στο Παιδείας, όπου θα κάνει μεγάλες μεταρρυθμίσεις. Καθιερώνει τη Δημοτική και δημιουργεί τον θεσμό του Λυκείου, αλλά και τις Πανελλαδικές Εξετάσεις με το σύστημα των δεσμών.
Όταν ο Καραμανλής αποχωρεί για την Προεδρία, ο ίδιος ανήκει στους «παίκτες» του γαλάζιου imperium. Μένει κοντά στον Γεώργιο Ράλλη κατ’ αρχάς, αλλά εν συνεχεία αυτονομείται. Στα μέσα της δεκαετίας του ’80 θα κάνει και διεθνή μετάβαση, όντας αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος εκ μέρους της ΝΔ από το 1985 ως το 1996.
Πρωταγωνιστικό ρόλο αναλαμβάνει ξανά στις κυβερνήσεις συνεργασίας του ’89 (Τζαννετάκη και Ζολώτα), αλλά και το 1990 στην κυβέρνηση Μητσοτάκη. Με τον Μητσοτάκη δεν είχαν την ίδια σχέση που είχε με τον Καραμανλή, όμως συνυπήρξαν με τις διαφωνίες του. Δεν ήταν και λίγες. Ο Βαρβιτσιώτης, φερ’ ειπείν, έχει γράψει ότι επιθυμούσε ενεργότερη εμπλοκή της Ελλάδας στον Πόλεμο του Κόλπου που διεξήγαγαν οι Αμερικανοί. Διαφώνησε επίσης με τη μη αποδοχή του λεγόμενου «Πακέτου Πινέιρο» για το Σκοπιανό.
Κορυφαία διαφωνία του πάντως ήταν ως προς την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο, με την οποία διαφωνούσε και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής που τότε διένυε τη δεύτερη θητεία του στην Προεδρία.
Η φιλοδοξία και οι «λοχαγοί»
Το 1993, με την κατάρρευση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, εκτιμά ότι έχει έρθει η ώρα του μετά από 30 χρόνια στην πρώτη γραμμή. Μετά την παραίτηση του πρώην πρωθυπουργού από την προεδρία της ΝΔ, βάζει υποψηφιότητα απέναντι στον Μιλτιάδη Έβερτ. Τότε, το εκλεκτορικό σώμα ήταν ακόμα η Κοινοβουλευτική Ομάδα της ΝΔ, δεν υπήρξαν οι ανοιχτές διαδικασίες.
Ο Βαρβιτσιώτης χάνει και μάλιστα εμφατικά, αποδίδει εκ των υστέρων την ήττα αυτή σε «συμφέροντα» που στήριξαν τον Έβερτ και λέει ότι τον στήριξε ακόμα και ο Μητσοτάκης, παρά το ότι ο Έβερτ μαζί με τον Δήμα και τον Κανελλόπουλο του «πριόνιζαν» την καρέκλα-η «τρόικα» της ΝΔ, όπως λεγόταν. Ο Έβερτ πάντως τιμά τη μεταξύ τους συμφωνία και τον προτείνει στο συνέδριο του ’94 για αντιπρόεδρο της ΝΔ, μέχρι το 1996 που χάνει τις εκλογές απέναντι στον Κώστα Σημίτη και αφυπηρετεί με τη σειρά του.
Ο Βαρβιτσιώτης, διαχρονικά πολιτικά οξύνους, αντιλαμβάνεται ότι δεν έχει νόημα να προσπαθήσει άλλη μια φορά για την προεδρία της ΝΔ. Σε αυτόν και στον Γιάννη Κεφαλογιάννη αποδίδεται η «νομιμοποίηση» της ιδέας να είναι υποψήφιος πρόεδρος της ΝΔ ο Κώστας Καραμανλής, ο οποίος είχε εκλεγεί βουλευτής στην Α’ Θεσσαλονίκης για πρώτη φορά το 1989.
Η σκέψη ξεκίνησε «από τα κάτω», από μια ομάδα νεότερων βουλευτών της ΝΔ που ήθελαν μια τρίτη λύση μεταξύ του Μιλτιάδη Έβερτ και του Γιώργου Σουφλιά, μεταξύ των οποίων ο Γιώργος Αλογοσκούφης, ο Σάββας Τσιτουρίδης, ο Θανάσης Νάκος, ο Νίκος Νικολόπουλος, ο Γιώργος Καλαντζής, ο Θανάσης Δαβάκης, ο Γιώργος Καλός και ο Νίκος Τσιαρτσώνης.
Το κρίσιμο ορόσημο, «η νύχτα των λογαχών», όπως ονομάστηκε, ήταν το δείπνο στο σπίτι του Γιάννη Βαρβιτσιώτη στη Φιλοθέη, την 29η Φεβρουαρίου 1997, με πάνω από τριάντα βουλευτές παριστάμενους. Εκεί «κλείδωσε» η υποψηφιότητα Καραμανλή και το ποτάμι δεν γύρισε πίσω. Στις αρχές του 1998, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ανέλαβε το Ινστιτούτο «Κωνσταντίνος Καραμανλής», λίγους μήνες πριν την εκδημία του Εθνάρχη.
Ο Μυστράς και ο Παυσανίας
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης υπήρξε πολυσύνθετη προσωπικότητα. Δεν ήταν μόνο καλός νομικός ή έμπειρος πολιτικός και χρήσιμος συμβουλάτορας -έτσι λένε όσοι τον άκουσαν. Και μετά την αφυπηρέτηση από την πολιτική, επιστρέφει στην πατρώα γη του Μυστρά στη Λακωνία. Στις αρχές του millenium αγοράζει ένα κτήμα 25 στρεμμάτων.
«Και εκεί είμαι αγρότης. Ανεβαίνω στο τρακτέρ και οργώνω τη γη. Εχω έναν ελαιώνα με 300-400 ρίζες ελιές, πορτοκαλεώνα, κότες, λαχανόκηπο, αμπέλι που βγάζω γύρω στις 600 φιάλες κόκκινο κρασί», θα πει. Πράγματι, έφτιαξε και ένα οινοποιείο και το κτήμα του έμοιαζε να τον γεμίζει. Αμ δε!
Λίγο αφού αποχωρεί από την ενεργό πολιτική, γυρίζει μια σειρά εκπομπών που προβάλλονται ακόμα σε επανάληψη από την ΕΡΤ και υπάρχουν στο αρχείο της. Ο τίτλος «Ένας μοντέρνος Παυσανίας» (ο περιηγητής και γεωγράφος, όχι ο βασιλιάς της Σπάρτης) και ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης περιηγείται σε σημαντικά τοπόσημα της Αρχαίας Ελλάδας, γνωρίζοντας μάλιστα και ο ίδιος αρχαιολογικούς χώρους που ποτέ ίσως δεν είχε επισκεφθεί ξανά.
Πριν δύο χρόνια, με την αφορμή των 50 ετών από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης μίλησε στο Ertnews. Ήταν καθ’ ύλην αρμόδιος, καθώς είχε ζήσει όλη την περίοδο, ενώ ήταν ένας από τους ελάχιστους προδικτατορικούς εν ζωή βουλευτές. Η συμβουλή του προς τη νέα γενιά ήταν «να μην τα θεωρούν όλα δεδομένα, γιατί μια στραβή κίνηση μπορεί να ανατρέψει την ισορροπία που υπάρχει επί τόσα χρόνια».
Δεν ήταν πάντως φύσει αισιόδοξος. Είχε κάνει την ανατομία του σύγχρονου Έλληνα και εκτιμούσε ότι δεν είναι φίλος των αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων. Και αν για κάτι φημιζόταν ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ήταν ο ρεαλισμός του.
