Υποστελέχωση, επισφαλής χρηματοδότηση, απουσία εξειδικευμένου προσωπικού και ελλιπής συντονισμός μεταξύ των υπηρεσιών συνθέτουν την εικόνα που καταγράφει το Παρατηρητήριο για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών. Οι άνθρωποι που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή καλούνται να διαχειριστούν σύνθετα περιστατικά, συχνά χωρίς τα αναγκαία μέσα και τις θεσμικές εγγυήσεις για τη συνέχεια της υποστήριξης.
Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας δεν εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη νόμων, σχεδίων δράσης και θεσμικών δεσμεύσεων. Κρίνεται, κυρίως, από το αν μια γυναίκα που βιώνει κακοποίηση μπορεί να βρει έγκαιρα έναν ασφαλή χώρο, να λάβει ψυχολογική και νομική υποστήριξη, να προστατευθεί από τον κακοποιητή της και να αποκτήσει τις προϋποθέσεις για να ξαναχτίσει τη ζωή της.
Στη Δυτική Ελλάδα, αυτή η διαδρομή εξακολουθεί να συναντά σημαντικά εμπόδια.
Τα ευρήματα του «Παρατηρητηρίου παρακολούθησης εθνικών, ευρωπαϊκών και διεθνών πολιτικών για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών», το οποίο εξετάζει τις Περιφέρειες Αττικής, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίων Νήσων, αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που προβληματίζει: οι φορείς που έχουν αναλάβει την πρόληψη και την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας καταβάλλουν σημαντική προσπάθεια, αλλά λειτουργούν μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκών περιορισμών.
Και το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι η προστασία των γυναικών όταν οι ίδιοι οι μηχανισμοί που καλούνται να την προσφέρουν δεν διαθέτουν πάντα το απαραίτητο προσωπικό, τους πόρους και τη σταθερότητα.
Το πρόβλημα στη Δυτική Ελλάδα δεν είναι μόνο η έλλειψη πόρων
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας αφορά την απουσία ενός σαφούς και θεσμοθετημένου μηχανισμού συντονισμού μεταξύ των υπηρεσιών.
Η συνεργασία των εμπλεκόμενων φορέων δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από τις προσωπικές πρωτοβουλίες, τις επαγγελματικές σχέσεις και την ευαισθησία των ανθρώπων που εργάζονται καθημερινά στο πεδίο.
Απαιτείται ένα συγκεκριμένο πρωτόκολλο συνεργασίας, με καθορισμένους ρόλους, διαδικασίες παραπομπής και σαφείς αρμοδιότητες, ώστε μια γυναίκα που απευθύνεται σε κάποια υπηρεσία να μη χρειάζεται να αναζητά μόνη της την επόμενη πόρτα στην οποία πρέπει να χτυπήσει.
Η έλλειψη επίσημης διασύνδεσης δημιουργεί κινδύνους καθυστερήσεων, αποσπασματικής αντιμετώπισης και δυσκολίας στην παρακολούθηση κάθε υπόθεσης. Σε περιστατικά ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας, όπου ο χρόνος και η συνέχεια της παρέμβασης μπορεί να είναι καθοριστικά, τέτοιες αδυναμίες αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα.
Παράλληλα, η υποστελέχωση των υπηρεσιών και η απουσία εξειδικευμένου προσωπικού αποτελούν σταθερά προβλήματα. Οι δομές χρειάζονται ανθρώπους με κατάλληλη επιστημονική κατάρτιση, εμπειρία και δυνατότητα να προσφέρουν ολιστική υποστήριξη, από την πρώτη επαφή με την επιζώσα μέχρι τα επόμενα βήματα για την ασφάλεια και την κοινωνική της επανένταξη.
Επισφαλής εργασία σε ένα πεδίο που απαιτεί σταθερότητα
Ιδιαίτερη διάσταση στο πρόβλημα δίνει η εργασιακή ανασφάλεια των ανθρώπων που στελεχώνουν τις συγκεκριμένες δομές.
Η χρηματοδότηση μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως το ΕΣΠΑ, έχει συμβάλει στη λειτουργία υπηρεσιών υποστήριξης. Ωστόσο, όταν η συνέχιση της λειτουργίας τους εξαρτάται από τη διάρκεια ενός χρηματοδοτικού κύκλου, δημιουργείται διαρκής αβεβαιότητα.
Οι εργαζόμενοι δεν γνωρίζουν πάντοτε αν θα συνεχίσουν να απασχολούνται, ενώ οι γυναίκες που εξυπηρετούνται δεν έχουν τη βεβαιότητα ότι η δομή στην οποία απευθύνθηκαν θα εξακολουθεί να λειτουργεί με το ίδιο προσωπικό και τις ίδιες δυνατότητες.
Η έρευνα αναδεικνύει ότι αυτή η συνθήκη επηρεάζει όχι μόνο τους εργαζομένους, αλλά και την ποιότητα και τη συνέχεια των υπηρεσιών.
Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί με ημερομηνία λήξης. Η ανάγκη για προστασία δεν σταματά όταν ολοκληρώνεται ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα ούτε μπορεί να εξαρτάται από το αν έχει εξασφαλιστεί εγκαίρως η επόμενη χρηματοδότηση.
Γι’ αυτό και μεταξύ των προτάσεων που καταγράφονται είναι η αποσύνδεση της λειτουργίας των δομών από την αποκλειστική εξάρτηση από το ΕΣΠΑ, η αύξηση του προσωπικού και η πρόβλεψη συγκεκριμένων και σταθερών προϋπολογισμών για τους Δήμους.
Η απουσία αξιολόγησης δυσκολεύει την αποτύπωση των πραγματικών αναγκών
Ένα ακόμη εύρημα της έρευνας αφορά τη συστηματική καταγραφή δεδομένων και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών.
Μόλις το 7% των φορέων και υπηρεσιών που συμμετείχαν στη σχετική έρευνα δήλωσε ότι χρησιμοποιεί δείκτες αξιολόγησης, ενώ το 73% ανέφερε ότι δεν χρησιμοποιεί αντίστοιχα εργαλεία.
Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει μια σημαντική αδυναμία: χωρίς συστηματική καταγραφή και αξιολόγηση, είναι δυσκολότερο να διαπιστωθεί ποιες υπηρεσίες ανταποκρίνονται στις ανάγκες, πού εντοπίζονται οι μεγαλύτερες ελλείψεις και ποιες παρεμβάσεις χρειάζονται ενίσχυση.
Για τη Δυτική Ελλάδα, όπως και για τις υπόλοιπες Περιφέρειες που εξετάστηκαν, η δημιουργία ενός σταθερού συστήματος παρακολούθησης θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο σχεδιασμού πολιτικών και κατανομής των διαθέσιμων πόρων.
Οι γυναίκες δεν αντιμετωπίζουν όλες τα ίδια εμπόδια
Η έρευνα καταγράφει επίσης τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ειδικότερες κατηγορίες γυναικών, οι οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με πολλαπλές μορφές αποκλεισμού.
Γυναίκες με αναπηρία, μετανάστριες, γυναίκες χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα, γυναίκες με ψυχιατρικά ζητήματα ή με εμπειρία χρήσης ουσιών μπορεί να δυσκολεύονται ακόμη περισσότερο να αποκτήσουν πρόσβαση στις διαθέσιμες υπηρεσίες.
Την ίδια στιγμή, οι φορείς επισημαίνουν καθυστερήσεις ή αδυναμίες στην εφαρμογή αποτελεσματικών προστατευτικών μέτρων, δυσκολίες στην απομάκρυνση ή την αποτροπή του δράστη και περιπτώσεις κατά τις οποίες η γυναίκα εξακολουθεί να εκτίθεται σε κίνδυνο μέχρι την εκδίκαση της υπόθεσης.
Στα κενά που καταγράφονται περιλαμβάνονται, ακόμη, η οικονομική βία, η ψηφιακή και τεχνολογική έμφυλη βία, καθώς και η παρακολούθηση και παρενόχληση (stalking).
Πρόκειται για μορφές κακοποίησης που απαιτούν εξειδικευμένη γνώση και σύγχρονα εργαλεία αντιμετώπισης, καθώς η βία κατά των γυναικών δεν περιορίζεται πλέον σε όσα συμβαίνουν πίσω από μια κλειστή πόρτα.
Από τις θεσμικές δεσμεύσεις στην πραγματική προστασία
Η εικόνα που προκύπτει από το Παρατηρητήριο συνδέεται με ένα ευρύτερο εθνικό ζήτημα: την απόσταση ανάμεσα στο νομοθετικό πλαίσιο και την εφαρμογή του στην καθημερινή λειτουργία των υπηρεσιών.
Η GREVIO, στην έκθεσή της για την Ελλάδα το 2023, είχε αναγνωρίσει θετικές εξελίξεις, επισημαίνοντας ωστόσο σημαντικά κενά. Μεταξύ άλλων, είχε αναφερθεί στην απουσία εξειδικευμένων κέντρων υποστήριξης θυμάτων σεξουαλικής βίας, στον ανεπαρκή αριθμό ξενώνων φιλοξενίας και στην ανάγκη ενίσχυσης της ανταπόκρισης του συστήματος δικαιοσύνης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην έρευνα, στη χώρα λειτουργούν 20 καταφύγια, συνολικής δυναμικότητας περίπου 450 ατομικών κλινών, αριθμός που χαρακτηρίζεται ανεπαρκής σε σχέση με τις ανάγκες.
Ο συντονιστής προγραμμάτων της Equal Society, Δημήτρης Ντόντης, επισημαίνει ότι το νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, αλλά το βασικό ζήτημα εντοπίζεται στην εφαρμογή του.
Όπως αναφέρει, δεν υπάρχει πλήρης εφαρμογή των προβλέψεων της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, ενώ παραμένουν ζητήματα και ως προς την εφαρμογή των νεότερων ευρωπαϊκών ρυθμίσεων για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.
Τι χρειάζεται η Δυτική Ελλάδα
Για την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας, τα ευρήματα μεταφράζονται σε συγκεκριμένες προτεραιότητες:
Σταθερή στελέχωση των δομών, με επαρκές και εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό.
Μόνιμη και προβλέψιμη χρηματοδότηση, ώστε να μην απειλείται η συνέχεια των υπηρεσιών με τη λήξη κάθε ευρωπαϊκού προγράμματος.
Θεσμοθέτηση πρωτοκόλλου συνεργασίας μεταξύ των υπηρεσιών, της αυτοδιοίκησης, των δομών υποστήριξης και των υπόλοιπων εμπλεκόμενων φορέων.
Ενίσχυση της πρόσβασης σε νομική και ψυχολογική υποστήριξη, με ιδιαίτερη μέριμνα για τις γυναίκες που αντιμετωπίζουν πολλαπλά εμπόδια.
Συστηματική καταγραφή και αξιολόγηση, ώστε οι παρεμβάσεις να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες κάθε περιοχής.
Οικονομική και κοινωνική υποστήριξη των επιζωσών, με μέτρα που θα διευκολύνουν τη στέγαση, την εργασιακή ένταξη και την απόκτηση οικονομικής ανεξαρτησίας.
Η ανάγκη για αυτές τις παρεμβάσεις είναι ιδιαίτερα σημαντική σε μια Περιφέρεια με διαφορετικά αστικά, ημιαστικά και αγροτικά χαρακτηριστικά, όπου η γεωγραφική απόσταση από τις διαθέσιμες υπηρεσίες μπορεί να αποτελεί πρόσθετο εμπόδιο πρόσβασης. Η διάσταση αυτή καθιστά αναγκαίο έναν σχεδιασμό που θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε τοπικής κοινωνίας.
Η προστασία δεν μπορεί να εξαρτάται από την αντοχή των εργαζομένων
Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι σαφές: οι άνθρωποι που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της αντιμετώπισης της έμφυλης βίας προσπαθούν να ανταποκριθούν σε ένα σύνθετο και απαιτητικό έργο, συχνά χωρίς τις αναγκαίες προϋποθέσεις.
Στη Δυτική Ελλάδα, η ανάγκη δεν περιορίζεται στην ύπαρξη περισσότερων δομών. Αφορά τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου προστασίας, με συνέχεια, συντονισμό, εξειδίκευση και επαρκείς πόρους.
Γιατί η γυναίκα που ζητά βοήθεια δεν χρειάζεται απλώς μια υπηρεσία που θα την ακούσει. Χρειάζεται ένα σύστημα που θα μπορεί να σταθεί δίπλα της σε κάθε επόμενο βήμα.
Και αυτό δεν μπορεί να αποτελεί υπόθεση προσωπικής αυταπάρνησης των εργαζομένων ή προσωρινής χρηματοδότησης. Είναι ευθύνη της Πολιτείας και των θεσμών να διασφαλίσουν ότι η προστασία από την έμφυλη βία θα είναι πραγματικό δικαίωμα και όχι μια δυνατότητα που εξαρτάται από τις αντοχές κάθε δομής.
